مقدمه
ترس واکنشی طبیعی و ضروری است که از طریق آن کودک نسبت به خطرات واقعی یا گمانهزنیهای ذهنی واکنش نشان میدهد. این حالت هیجانی، از نظر تکاملی به بقای انسان کمک کرده و در صورت مدیریت صحیح، باعث تقویت مهارتهای مقابلهای کودک میشود. اما گاهی ترس میتواند از حدِ طبیعی فراتر رود و عملکرد روزمرهٔ کودک را مختل کند.
۱. ماهیت ترس و کارکرد آن
کودکان از همان بدو تولد میتوانند بین محرکهای امن و تهدیدآمیز تمایز قائل شوند.
نظام عصبی مرکزی، با فعالسازی محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–آدرنال، هورمونهای استرس (کورتیزول و آدرنالین) را آزاد میکند تا واکنش «جنگ یا گریز» شکل گیرد. این واکنش جسم و ذهن را برای مقابله یا فرار آماده میکند.
در مراحل مثبت، این مکانیسم باعث میشود کودک در مواجهه با خطر واقعی مانند ورود حیوان وحشی به محیط، سریع عکسالعمل نشان دهد.
۲. سیر تکاملی ترس در دورههای رشد
نهادهای مغزی کودکان در هر دورهٔ رشدی، حساسیت متفاوتی نسبت به محرکها دارند.
در ۶ تا ۱۲ ماهگی، ترس از بیگانگان (stranger anxiety) شایع است؛ کودک نسبت به افراد غریبه واکنش محتاطانه نشان میدهد.
در ۲ تا ۳ سالگی، ترس از جدا شدن از والدین (separation anxiety) بروز پیدا میکند. این مرحله نیاز به حمایت و اطمینانبخشی بیشتر دارد.
۳. تمایز ترس طبیعی از اختلال
وقتی ترس کودک در فعالیتهای روزمره مانع ایجاد کرده یا بیش از شش ماه ادامه یابد، باید به اختلال فکر کرد.
اختلال اضطراب جدایی (Separation Anxiety Disorder)، اختلال ترس خاص (Specific Phobia) و اختلال اضطراب اجتماعی (Social Anxiety Disorder) از نمونههای شایعاند.
تشخیص دقیق توسط روانشناس کودک و با استفاده از مصاحبههای بالینی و پرسشنامههای استاندارد صورت میگیرد.
۴. عوامل بیولوژیک و محیطی مؤثر
عوامل ژنتیکی تا ۳۰–۴۰٪ در بروز اختلالات اضطرابی نقش دارند؛ سابقهٔ خانوادگی اضطراب، ریسک را بالا میبرد.
رویدادهای استرسزا (تغییر مدرسه، تولد خواهر یا برادر جدید) و روشهای تربیتی (محیط بیشازاندازه محافظتی یا تنبیه خشن) میتوانند ترس را تشدید کنند.
درک این زمینههای زیستی و محیطی به والدین و رواندرمانگران کمک میکند برنامهٔ مداخلهای متناسب را طراحی کنند.
نتیجهگیری
درک طبیعی یا اختلالی بودن ترس در کودکان نیازمند آگاهی نسبت به سیر تکاملی، شدت و تداوم واکنشهاست. داشتن رویکردی جامع که هر دو جنبهٔ بیولوژیک و محیطی را در نظر بگیرد، پایهٔ تدوین راهکارهای مؤثر برای حمایت از کودک خواهد بود.
بدون دیدگاه