مقدمه

اختلال کم‌بود توجه و بیش‌فعالی (Attention-Deficit/Hyperactivity Disorder یا ADHD) یکی از رایج‌ترین اختلالات رشد عصبی در دوران کودکی است. کودکان مبتلا به این اختلال دچار مشکلاتی در تمرکز، کنترل تکانه‌ها و رفتارهای پرجنب‌وجوش می‌شوند که ممکن است در زندگی تحصیلی، اجتماعی و خانوادگی آن‌ها تأثیرگذار باشد.

۱. تعریف و اجزای کلیدی

• کم‌توجهی (Inattention): دشواری در حفظ تمرکز بر روی وظایف، فراموشی کارهای روزمره، عدم توجه به جزئیات و بی‌نظمی.

• بیش‌فعالی (Hyperactivity): حرکات غیرضروری، ناتوانی در سکون، بازیگوشی افراطی و صحبت کردن زیاد.

• تکانش‌گری (Impulsivity): واکنش سریع بدون فکر، قطع صحبت دیگران، مشکل در انتظار نوبت و تصمیمات ناگهانی.

۲. شیوع و اپیدمیولوژی

• شیوع جهانی: تقریباً 5–7٪ کودکان در سطح جهان به ADHD مبتلا هستند.

• فرق جنسیتی: پسران حدود دو تا سه برابر بیشتر از دختران تشخیص داده می‌شوند؛ اما در دختران کم‌توجهیِ خفیف‌تر ممکن است کمتر دیده شود.

• سن شروع علائم: معمولاً پیش از سن ۱۲ سالگی بروز می‌کند و اغلب در ۶–۷ سالگی تشخیص داده می‌شود.

۳. علل زمینه‌ای

• عوامل ژنتیکی: سابقهٔ خانوادگی قوی (تا ۸۰٪ از موارد)؛ ژن‌های درگیر در تنظیم انتقال‌دهنده‌های عصبی مانند دوپامین.

• عوامل نوروبیولوژیک: تفاوت در ساختار و عملکرد مناطقی از مغز مرتبط با توجه، خودکنترلی و تنظیم هیجان (کورتکس پیشانی، هسته دمی).

• عوامل محیطی پیش از تولد و پس از آن: مصرف الکل یا تنباکو توسط مادر در بارداری، زایمان زودرس، وزن کم نوزاد، قرارگیری در معرض سموم محیطی (جیوه، سرب) و استرس‌های شدید در سال‌های اولیه.

۴. مکانیسم‌های عصبی

• نقص انتقال دوپامین و نوراپی‌نفرین: این ناقل‌های عصبی در تمرکز و کنترل تکانه‌ها نقش کلیدی دارند.

• نقص اتصال شبکه‌های عصبی: ارتباط ضعیف بین نواحی پیش‌پیشانی (کنترل اجرایی)، آهیانه (پردازش حسی) و شبکهٔ حالت پیش‌فرض (فعالیت درونی).

نتیجه‌گیری

شناخت دقیق تعاریف، شیوع و علل زمینه‌ای ADHD پایهٔ لازم برای طراحی مداخلات مؤثر است. ترکیب عوامل ژنتیکی و محیطی در بروز اختلال نشان می‌دهد که هیچ “یک دلیل” مشخصی وجود ندارد و ارزیابی جامع همه‌جانبه ضروری است.