مقدمه

رفتار تهاجمی در کودکان کم‌توان ذهنی، از جمله چالش‌های مهم والدین و مربیان است. درک علل زمینه‌ای این رفتارها به طراحی مداخلات مناسب کمک می‌کند. این مقاله به بررسی عوامل زیستی، روان‌شناختی و محیطی مؤثر در بروز پرخاشگری می‌پردازد.

۱. عوامل زیستی و نوروبیولوژیک

• نقص در تنظیم هیجانی: در بسیاری از کودکان با ناتوانی ذهنی، مراکز مغزی مربوط به تنظیم احساسات (نواحی پیشانی و سیستم لیمبیک) به‌خوبی کار نمی‌کنند و کنترل تکانه‌ها دشوار می‌شود.

• مشکلات حسی–حرکتی: ناتوانی در پردازش محرک‌های حسی (صدا، نور، لمس) ممکن است باعث سردرگمی و اضطراب گردد که به تهاجم می‌انجامد.

• داروها و شرایط پزشکی همراه: برخی داروهای ضدصرع یا مشکلات متابولیک ممکن است عوارض جانبی پرخاشگری داشته باشند.

۲. عوامل روان‌شناختی

• ضعف مهارت‌های کلامی: وقتی کودک توانایی بیان نیازها، احساسات یا درد را ندارد، ممکن است به روش‌های غیرکلامی و تهاجمی متوسل شود.

• حس ناکامی و شکست: تکرار ناکامی در حل مسأله یا انجام تکالیف منجر به افزایش استرس و واکنش تهاجمی می‌شود.

• الگوگیری از محیط: مشاهدهٔ پرخاشگری در خانواده یا همسالان می‌تواند به یادگیری و تکرار این رفتارها بینجامد.

۳. عوامل محیطی

• نبود ساختار و ثبات: محیط نامنظم، تغییرات مداوم مربی یا کلاس، فشار زمانی یا سر و صدای زیاد، کودکان را آشفته و برانگیخته می‌سازد.

• تعاملات اجتماعی: اگر کودک در فعالیت‌های گروهی شرکت نکند یا با طرد همسالان مواجه شود، احساس انزوا و خشم پدید می‌آید.

• روش‌های نامناسب تنبیه: تنبیه فیزیکی یا کلامی شدید می‌تواند رفتار تهاجمی را تشدید کند.

نتیجه‌گیری

رفتار پرخاشگرانه در کودکان کم‌توان ذهنی چندوجهی است و ترکیبی از عوامل زیستی، روان‌شناختی و محیطی در آن نقش دارد. شناخت دقیق این علل، پایهٔ طراحی برنامه‌های حمایتی و اصلاحی است تا پرخاشگری به رفتارهای مثبت و مهارت‌های اجتماعی تبدیل شود.