مقدمه

اختلال طیف اوتیسم (Autism Spectrum Disorder یا ASD) یک اختلال نوروروانی شناختی و رشدی است که با مشکلات در ارتباطات اجتماعی، الگوهای رفتاری تکراری و محدودهٔ علایق محدود مشخص می‌شود. این اختلال عمدتاً در سه سال اول زندگی تظاهر می‌کند و تا پایان عمر همراه فرد باقی می‌ماند، هرچند شدت علائم و توانمندی‌های فرد در طول زمان می‌تواند تغییر کند.

۱. تعریف و ویژگی‌های اصلی

• اختلال در تعاملات اجتماعی: شامل دشواری در برقراری ارتباط چشمی، درک زبان بدن، بروز عواطف متقابل و ایجاد دوستی‌های همسن.

• اختلال در ارتباطات زبانی و غیرزبانی: تأخیر یا نقص در گفتار، استفادهٔ غیرمعمول از ضمایر، یا تکرار جملات (echolalia).

• الگوهای رفتاری تکراری و علایق محدود: مانند حرکات دست تکراری (بال‌بال زدن)، چیدن اشیاء به ردیف، یا وابستگی شدید به روال‌های روزمره.

۲. طیف و انواع

اختلال اوتیسم در یک طیف قرار دارد؛ به این معنی که از حالت‌های خفیف تا شدید گوناگون است:

• اوتیسم بدون کم‌توانی ذهنی یا سطح بالای عملکرد: زبان طبیعی، بهرهٔ هوشی متوسط تا بالا، اما مشکلات اجتماعی و انعطاف‌پذیری رفتاری.

• اوتیسم با کم‌توانی ذهنی متوسط تا شدید: تأخیر زبان قابل‌توجه، نیاز به حمایت شدید در زندگی روزمره.

• سندروم آسپرگر (در طبقه‌بندی قدیمی): الگوهای رفتاری تکراری و علایق محدود، بدون تأخیر قابل‌توجه در گفتار یا هوش.

۳. شیوع و اپیدمیولوژی

• براساس گزارش‌های جهانی، تقریباً 1 نفر از هر 100 کودک به ASD مبتلاست.

• شیوع در پسران حدود ۴ تا ۵ برابر دختران است.

• در سال‌های اخیر به دلیل بهبود روش‌های تشخیص و آگاهی عمومی، موارد ثبت‌شده افزایش یافته است؛ اما شواهدی دال بر افزایش واقعی شیوع در جامعه وجود ندارد.

۴. علل زمینه‌ای و ریسک‌فاکتورها

علل دقیق اوتیسم هنوز به‌طور کامل شناخته نشده، اما ترکیبی از عوامل ژنتیکی و محیطی مطرح است:

1. ژنتیک: بیش از 100 ژن مرتبط با اوتیسم شناسایی شده‌اند؛ وجود یک عضو دارای ASD در خانواده احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد.

2. عوامل نوروبیولوژیک: تفاوت در ساختار و عملکرد مغز—از جمله افزایش یا کاهش حجم برخی نواحی قشر مغز و اختلال در ارتباط سیناپسی نورون‌ها.

3. عوامل پیش از تولد: سن بالای والدین به‌ویژه پدر، عفونت‌های مادر در سه‌ماههٔ اول، قرارگیری در معرض برخی مواد شیمیایی یا داروها.

4. عوامل محیطی پس از تولد: تغذیه، زایمان زودرس یا وزن کم هنگام تولد نیز ممکن است در تظاهرات اولیه نقش داشته باشد؛ اما هرگز به‌تنهایی باعث اوتیسم نمی‌شوند.

نتیجه‌گیری

اختلال طیف اوتیسم یک پدیدهٔ چندعاملی با تظاهرات گسترده است. تشخیص و شناخت صحیح انواع و علل زمینه‌ای آن، پایهٔ طراحی مداخلات مؤثر و حمایت‌های لازم در مسیر رشد و توانمندسازی فرد است.